«ΤΟ ΑΛΛΟ ΤΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΣ», ΕΛΕΝΗ ΒΑΚΑΛΟ


Ελ�νη Βακαλό 

Είναι περασμένα μεσάνυχτα. Καθισμένος στο γραφείο μου κοιτώ τις ράχες των βιβλίων  στη βιβλιοθήκη απέναντι. Ξεχωρίζω διαβάζοντας τα κόκκινα τυπωμένα στοιχεία: «Το Άλλο του Πράγματος», Ποίηση 1954-1994. Πιάνω το βιβλίο στα χέρια μου. Ανήκει στην Ελένη Βακαλό, μια από τις καλύτερες ποιητικές μας φωνές, η οποία και πέθανε το 2001.

Σκέφτομαι πως σαράντα χρόνια ποιητικής δημιουργίας, όλα φροντισμένα και τακτοποιημένα μέσα σ’ ένα βιβλίο περισώζουν και μεταφέρουν μέσα στο χρόνο το ποιητικό σώμα. Κι αυτό συμβαίνει μόνο στην ποίηση. Όλος ο θησαυρός ενός ποιητή, η δουλειά μιας ολόκληρης ζωής συνήθως μετατρέπεται σε ένα επίτομο σώμα.

Ανοίγω το βιβλίο για μια άλλη φορά. Γυρίζω τις σελίδες της αρχής μία μία και η πρώτη ποιητική συλλογή που απαντώ είναι: «Το Δάσος», συμπληρωμένο με τον χαρακτηρισμό «ποιητική μυθιστορία» και την παρενθετική υφολογική δήλωση της ποιήτριας: (Σε ύφος μπαλέτου εκφραστικού). Το έτος συγγραφής από κάτω: 1954. Κοντοστέκομαι. Μου αρέσει πολύ «Το Δάσος», είναι για μένα μια επώδυνη συλλογή που με μεταφέρει εντός, εντός μου. Στέκομαι διαβάζοντας δυνατά, απαγγέλοντας:

Η εξομολόγησή μου για πρώτη φορά
Ας γραφεί με το αληθινό όνομα της
Ε ξ ο μ ο λ ό γ η σ η
Και όχι καθόλου προσπάθεια ποιητική
Αφού έτσι πρέπει
Να πονέσω
Ακόμα πιο πολύ
Γι’ αυτό

Μπορούσα να αμύνομαι
Τώρα το λέω μοναξιά

Σχετικά προσθέτω στις αναμνήσεις μου πως είχα κάποτε ένα σκυλί.
Σκεφτόμουνα πως δε θα ήτανε τίποτα πιο ωραίο απ’ το να είσαι σκυλί.
Έτσι όπως τα χτυπάς και υποτάζονται.
Είναι αρκετός καιρός.

Κι όσο γι’ αυτά που σας άφησα
Σήμερα
Να υπονοηθούν
Δεν είναι από αγάπη
Το θέλησα
Γιατί στο δάσος βουλιάζει κανείς
Μόνο για να μπορέσω
Από κάπου να βγω

(Στιγμή μεγάλης αναπνοής)

Αυτό το ποίημα
Είναι η τελευταία μου επαναστατική πράξη
Πριν υποκύψω
Στων αλλοφύλων τις συμβουλές

Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1952

Αυτό το ποίημα διάβασα και συγκινήθηκα. Ελπίζω να συγκινηθήκατε και σεις. Είναι ένα επώδυνο ποίημα όπως προανέφερα, αλλά όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με τον πόνο μπορείς να τον κατανοήσεις και να βρεθείς ένα κάτι πιο πέρα, απ’ ότι μέχρι τότε. Όσο για τα βιογραφικά, εργογραφικά και κριτικά στοιχεία της Βακαλό, σας παραθέτω όσα φιλοξενούνται στον δικτυακό τόπο της Έκθεσης Βιβλίου της Φραγκφούρτης 2001, όπου η Ελλάδα ήταν η τιμώμενη χώρα. Περαιτέρω αξίζει να διαβάσετε το βιβλίο της Μαρίας Κακαβούλια: «Μορφές και Λέξεις στο Έργο της Ελένης Βακαλό», από τις εκδόσεις Νεφέλη, το οποίο και τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου και τη μελέτη για την ποίηση της Βακαλό από την Δέσποινα Ασιατίδου «Η ποίηση ως πράγμα», που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γαβριηλίδης.

Από τον δικτυακό χώρο που είχε στηθεί για την Έκθεση Βιβλίου της Φραγκφούρτης είναι τα παρακάτω, δηλαδή βιογραφικό, καθώς και η εργογραφία μαζί με έναν κριτικό σχολιασμό του έργου της από την Καθηγήτρια Μαρία Κακαβούλια

Η Ελένη Βακαλό γεννήθηκε το 1921 στην Κωνσταντινούπολη. Το 1944 παντρεύτηκε τον ζωγράφο – σκηνογράφο Γιώργο Βακαλό. Η Βακαλό σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και έχει δίπλωμα Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής. Παρακολούθησε μαθήματα στη Σορβόννη με ειδίκευση στην Ιστορία της Τέχνης.
Εργάστηκε ως κριτικός τέχνης στην εφημερίδα Νέα, το διάστημα 1952-1974 (με διακοπή δύο χρόνων στην περίοδο της δικτατορίας) καθώς και στο περιοδικό Ζυγός (1955-1967). Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Διεύθυνσης της Σχολής «Βακαλό» την περίοδο 1957-58. Ως το 1990 δίδασκε Ιστορία της Τέχνης και Στοιχεία Οπτικής Αντίληψης στη Σχολή. Ως σήμερα είναι μέλος της Διεύθυνσης της Σχολής και του Δ.Σ. της Εθνικής Πινακοθήκης (από το 1994). Έχει συνεργαστεί με άρθρα και δοκίμια σε πολλά περιοδικά. Το 1991 τιμήθηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για την ποιητική συλλογή Γεγονότα και Ιστορίες της Κυρά Ροδαλίνας. Έχει επίσης τιμηθεί με το Βραβείο Ακαδημίας το 1997 ενώ το 1998 της απενεμήθη ο τίτλος του Επίτιμου Διδάκτορα του τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Το 2000 της απενεμήθη ο τίτλος της Επίτιμου Διδάκτορος του Πανεπιστημίου του Derby. Πέθανε στην Αθήνα το 2001.

Εργογραφία (επιλογή)

Ποιητικές Συλλογές
Θέμα και Παραλλαγές. Αθήνα, Ίκαρος, 1945. σελ. 77.
Αναμνήσεις από μια εφιαλτική πολιτεία. Αθήνα, 1948. σελ. 61
Στη μορφή των θεωρημάτων. Αθήνα, 1951. σελ. 56
Το Δάσος. Αθήνα, Καραβία, 1954. σελ. 26
Τοιχογραφία. Αθήνα, Οι Φίλοι της Λογοτεχνίας, 1956. σελ. 39
Ημερολόγιο της ηλικίας. Αθήνα, Δίφρος, 1958. σελ. 21
Περιγραφή του σώματος. Αθήνα, Δίφρος, 1959. σελ. 27
Η Έννοια των τυφλών. Αθήνα 1962. σελ. 35
Ο Τρόπος να Κινδυνεύομε. Αθήνα 1966. σελ. 41
Γενεαλογία/ Genealogy. [Δίγλωσση έκδοση] Απόδοση στα αγγλικά: Paul Merchant. Έξετερ, Ην. Βασιλ.: The Rougemont Press, 1971, σελ. 87
Του Κόσμου . Αθήνα, Κέδρος, 1978, σελ. 67
Πριν από τον Λυρισμό (συγκεντρωτική έκδοση), Αθήνα, Συμείον, 1981. σελ. 128
Οι παλάβρες της Κυρά Ροδαλίνας. Αθήνα, Ύψιλον, 1984, σελ. 36
Γενεαλογία/ Του Κόσμου (συγκεντρωτική έκδοση), Αθήνα, Ύψιλον, 1990 σελ. 109
Γεγονότα και Ιστορίες της Κυρά – Ροδαλίνας. Αθήνα, Ύψιλον, 1990, σελ. 42
Το Άλλο του Πράγματος. Ποίηση 1954-1994. Αθήνα, Νεφέλη, 1995 σελ. 253
Επιλεγόμενα. Αθήνα, Νεφέλη, 1997 σελ. 31.

Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης
Εισαγωγή σε Θέματα Ζωγραφικής. Αθήνα: ΣΣΚΤ, 1960
12 Μαθήματα για τη Σύγχρονη Τέχνη. Αθήνα, Καλλιτεχνικό Πνευματικό Κέντρο «Ώρα», 1973.
Η Έννοια των Μορφών. Ανάγνωση της Τέχνης. Αθήνα, Καλλιτεχνικό Πνευματικό Κέντρο «Ωρα», 1975.
Η Φυσιογνωμία της Μεταπολεμικής Τέχνης στην Ελλάδα. Τόμος Α΄, Β΄, Γ΄, Δ΄.
Αφαίρεση. Αθήνα, Κέδρος, 1981-1984.
Από την Πλευρά του Θεατή. Δοκίμια. Αθήνα, Κέδρος, 1989. Σελ. 160.
Γιώργος Βακαλό. Το θέλγητρο της γραφής. Αθήνα, έκδ. Γκαλερί Νέες Μορφές, 1994. Σελ. 200.
Κριτική Εικαστικών Τεχνών (1950-1974) τόμοι Α΄& Β’ , Αθήνα, Κέδρος, 1996. Σελ. 1000 ΙSBN: 960-040-896-3

Μεταφράσεις (επιλογή)
«The Mythology of Taste » Kimon Friar tr. The Literary Review 16, 1973 No 3. (Spring), 305.
«Eleni Vakalo: «The Meaning of the Blind'» στο: John Stathatos (trans. ed.)
Six Modern Greek Poets. London: Oasis Books, 1975 75-82
Genealogy. Tr. P. Merchant. New and revised edition. Egham, England: Interim Press, 1977 pp.22
Friar Kimon. «Eleni Vakalo: Beyond Lyricism» Journal of the Hellenic Diaspora 9 No. 4 (Winter), 1982 21-27
«Eleni Vakalo: Selected Poems» στο: Kimon Friar (ed.) Contemporary Greek Poetry. Athens: Publications of the Greek Ministry of Culture, 1985 128-135.
Μεταφράσεις ποιητικών έργων της έχουν δημοσιευτεί σε πολλές γλώσσες (αγγλικά, γαλλικά, ιταλικά, ρωσικά) κυρίως σε ποιητικές ανθολογίες και σε λογοτεχνικά περιοδικά.

Η ποιήτρια
ΕΛΕΝΗ ΒΑΚΑΛΟ

Η Ελένη Βακαλό ποιήτρια και τεχνοκριτικός, υπηρέτησε τις αδελφές τέχνες της ποίησης και της ζωγραφικής με ίση αγάπη. Στο σημαντικό έργο της – ποιητικό, δοκιμιακό και κριτικό – εγκαινιάζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα μια συγκεκριμένη προβληματική γύρω από το αισθητικό φαινόμενο. Το 1945 δημοσιεύει την πρώτη ποιητική συλλογή της, ενώ ήδη από το 1959 διατυπώνει πρωτοπόρες ιδέες για την μοντέρνα τέχνη. Η συνολική αναγνώριση του έργου της ήρθε το 1997 με το βραβείο της Ακαδημίας, αλλά και με μια σειρά άλλων διακρίσεων.
Η Βακαλό ανήκει στην πρώτη μεταπολεμική γενιά των ποιητών, τοποθετούμενη στον ευρύτερο χώρο του μεταϋπερρεαλισμού. Μέχρι σήμερα έχει εκδώσει 14 βιβλία ποιητικών συλλογών και δύο συγκεντρωτικές εκδόσεις (1981,1995). Έγραψε μια ποίηση που στοχάζεται πάνω στην ποίηση και στην γλώσσα. Σαν τον κορυφαίο αμερικανό Wallace Stevens, η Βακαλό καταγράφει μέσα από διάσπαρτες αυτοαναφορές την αγωνιώδη αναμέτρηση του ποιητή με το εσαεί άλεκτο. Στρέφεται στον αρχαϊκό κόσμο της ταύτισης λέξης και πράγματος και αμφισβητεί τον ορθολογικό δυϊσμό και τις αρχές που διέπουν τη δυτική σκέψη. Με την ποίησή της εντρυφεί στους τρόπους και τους τόπους μιας κοσμογνωσίας που έχει θεματικές εμμονές το σώμα, το νου, τις αισθήσεις, την σάρκα και την μνήμη, την κίνηση και την ματιά, την τυφλή των πραγμάτων αίσθηση, την αγωνία της λέξης.
Αυτό που την τοποθετεί εκτός των άλλων στην πρώτη γραμμή της ποιητικής πρωτοπορίας είναι η χρήση γλώσσας. Η γλώσσα της «κοινή» και όχι με ποιητική εκζήτηση, αναδιπλώνεται, ονομάζει τον εαυτό της και αυτοσαρκάζεται, διαρρηγνύει γραμματικούς κανόνες και σημασιοσυντακτικά πρότυπα, ενώ καταφάσκει και ενσωματώνει ποιητικά ακούσματα από όλη την νεοελληνική και ευρωπαϊκή παράδοση. Η μεταφορά, η παρομοίωση, η αναλογία και η αντίθεση δεν αποτελούν σχήματα λόγου, αλλά σχήματα σκέψης και αντίληψης στην στοχαστική ποίηση της Βακαλό. Στον λόγο της κυριαρχεί το όνομα και το ρήμα, φράσεις μετέωρες ανολοκλήρωτες συμφύρονται σε κολλάζ εικόνων. Η γλώσσα δεν φωτογραφίζει, αλλά κινείται μαζί με τα πράγματα αποσκοπώντας σε μια «εμπράγματη» γραφή, ενώ ταυτόχρονα γοητεύεται από τον ήχο της λέξης και τον ρυθμό της.
Θεραπεύοντας μια ποίηση σχεδόν «απρόσωπη», η συγγραφέας εμπνέεται από την κίνηση και την ενέργεια της ύλης, την απέραντη δυνατότητα μετάλλαξης του οργανικού στοιχείου. Στο ποιητικό της σύμπαν όλα μεταλλάσσονται. Η αθωότητα γίνεται άλλη εξουσία, η τυφλότητα άλλη όραση, η λήθη προϋπόθεση μνήμης, η σκληράδα ανάποδη τρυφερότητα, η αφήγηση διεκδικεί ποιητικότητα, ο αρσενικός Δον ζουάν γίνεται η Ροδαλίνα Δον Ζουάν, ο εξουσιάζων ουσιαστικά άλλο θύμα, ο ασκητισμός αναποδογυρισμένη ερωτική λαχτάρα, οι κυνηγοί και αυτοί κυνηγημένοι, ο έρως θάνατος.
Ένα κειμενικό συνεχές, σπονδυλωτά διαρθρωμένο μέσα από τις επιμέρους συνθέσεις του, περιέχει μια πολύσημη ποιητική μυθολογία: γυναίκες, πουλιά, φυτά και ψάρια, παιδιά, ερωτευμένοι, τυφλοί και αλιείς, δάση, θάλασσες και θηρία, ζωγράφοι και λογοτέχνες. Η Βακαλό θέλγεται από το «γεμάτο ακοές» σώμα, ανιχνεύει τον έρωτα, σκοτεινό τοπίο του φόβου και της ηδονής, περιγράφει το υγρό στοιχείο και την υποθαλάσσια ζωή, εστιάζει στο γένος των ανθρώπων και όχι στα υποκείμενα, αλλά και στην ανθρώπινη κοινότητα, ενώ στις τελευταίες της συλλογές παίζει με τις έννοιες της ιστορίας, της εξουσίας και της αθωότητας, του προσώπου και των προσωπείων του χωρίς ποτέ η γραφή της να ολοκληρώνεται με ένα αφηγηματικό επιμύθιο.
Η ποίηση της Ελένης Βακαλό γεννιέται από την εμμονή της συγγραφέως να δώσει πνοή στην χαμένη πρωταρχική υπόσταση των πραγμάτων και αποτελεί σημαντικότατο επίτευγμα της σύγχρονης λογοτεχνίας στην Ελλάδα, επίτευγμα σημαντικό για την ποίηση αλλά και για την θεωρία της γλώσσας και της λογοτεχνίας.

Μαρία Κακαβούλια
Καθ. Υφολογίας και Ρητορικής

Πηγή: Νέοι Δρόμοι για την Ιθάκη
Έκθεση Βιβλίου Φραγκφούρτης 2001
Ελλάδα τιμώμενη χώρα
http://www.greece2001.gr/

Advertisements

One thought on “«ΤΟ ΑΛΛΟ ΤΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΟΣ», ΕΛΕΝΗ ΒΑΚΑΛΟ

  1. ολόκληρο το «σώμα» … επίτομο.
    πυκνός, συμπιεσμένος αέρας ζωής.
    κάθε που γυρίζεις μια σελίδα, τρίζουν χρόνια,
    φυσάει θλίψη και ανεμίζουν χαμόγελα.

    γαλήνη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s